15 sierpnia- WNIEBOWZIĘCIE NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY, MATKA BOSKA ZIELNA

Cd. tradycji świątecznych – pisane dla nas przez koleżankę Barbarę Ogrodowską

————————————————————————————

 Anjeli słodko śpiewali

a barzo się radowali

Gdy Maryja w niebo wzięta

Święcili anjeli święta.

Archanjeli i anjeli

Wzjawili jej tajemności

Gdy Maryją prowadzili

A nowe pienie śpiewali..

(Początkowa część pieśni na Wniebowzięcie N.M. Panny z drugiej poł. XVw., odnaleziony przez W. Seredyńskiego, w tekach C. Walewskiego, ofiarowanych Akademii Umiejętności. Wyd. W. Seredyński, Trzy zabytki języka polskiego z drugiej poł. XV wieku. Sprawozdanie Komisji Językowej AU, t.1 1880) 

Historia i legendy.

Jest to jedno z najstarszych i najważniejszych w świąt maryjnych w roku liturgicznym, obchodzone na całym świecie przez chrześcijan Kościoła katolickiego i Kościołów Wschodnich, koptów, wyznawców prawosławia i unitów, na pamiątkę wzięcia do nieba, Najświętszej Maryi Panny, wraz z dusza i ciałem, po zakończeniu Jej ziemskiego życia.

Chwalebne Wniebowzięcie Maryi (łac. Assumptio Beatae Mariae in celum) jest wyznaną od wielu wieków prawdą Kościoła, chociaż nie wspomina o nim żadna z Ewangelii kanonicznych. Natomiast pierwsze apokryfy (czyli księgi religijne pisane w intencji uzupełnienia ewangelii Nowego Testamentu, które jednak nie zostały włączone do Kanonu Pisma Świętego), zawierające wzmianki o Wniebowzięciu, pojawiły się w końcu IV w

Już w poł. V w. chrześcijanie jerozolimscy obchodzili święto Zaśnięcia Matki Bożej. W Rzymie świętowano je od VII w. W 847 r. papież Leon IV ustanowił je świętem całego Kościoła Powszechnego i to wówczas pojawia się nazwa Wniebowzięcie.

Początkowo, także u katolików, święto obchodzone było pod wezwaniem Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy

Pod tym właśnie dawnym i najstarszym wezwaniem (grec. Koimësis; rus.cs. Uspienije Preswiatyja Bohorodicy) obchodzą je po dzień dzisiejszy wyznawcy prawosławia i greko katolicy. Dotychczas jest to jedno z 12 największych świat Kościoła prawosławnego, poprzedzone dwutygodniowym postem, obchodzone 28 sierpnia według kalendarz gregoriańskiego; w kalendarzu juliańskim zgodnie z którym, sprawowana jest liturgia Prawosławna jest to dzień 15 sierpnia,.

Dogmat o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny ogłoszony został przez Piusa XII w 1950 r., w konstytucji apostolskiej Munificentissimus Deus (Najszczodrobliwszy Bóg): „Niepokalana Bogarodzica zawsze Dziewica Maryja, po zakończeniu biegu życia ziemskiego, została z ciałem i duszą wzięta do niebieskiej chwały.

Dogmatu tego nie uznaje większość protestantów, argumentując, że Pismo Święte, nie wspomina o Wniebowzięciu.

Natomiast według tradycji, a także legend i podań, uznawanych przez Kościół, niepokalanie poczęta Maryja – Matka Boga, nie umarła jak każdy śmiertelnik i nie została złożona w grobie. Jej śmierć, przypominać miała bardzo głęboki sen, w który zgodnie z prawami natury zapadła u schyłku swego życia, a Jej wolne od wszelkiego grzechu, święte i czyste ciało, nie podlegające zniszczeniu, zostało wraz z duszą na skrzydłach aniołów zaniesione do nieba.

W tradycji i sztuce religijnej cud zarówno, Zaśnięcia jak i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny inspirował poetów i artystów polskich i europejskich różnych czasów i stał się motywem ikonograficznym podejmowanym często zarówno przez malarzy ikon, jak i w dziełach wielkich mistrzów europejskich, włoskich i hiszpańskich takich jak Bellini, Giotto, Rafael, Tycjan, Tintoretto, Murillo, czy Velázqes.

Scena zaśnięcia Maryi wielkie dzieło Wita Stwosza (rzeźbiarza z Norymbergi, który w XV w. osiedlił się w Krakowie) i jego krakowskiego warsztatu przedstawiona została w ołtarzu głównym Bazyliki Mariackiej.

Ołtarz ten /tryptyk/ – arcydzieło późnego gotyku i najcenniejszy zabytek Bazyliki, wykonany w latach 1477-1489, nosi nazwę Ołtarza Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny (potocznie nazywany jest także Krakowskim Ołtarzem Wita Stwosza, lub Ołtarzem Mariackim w Krakowie)

W środkowej części tryptyku, w centralnym retablo (czyli głębokiej wnęce szafy ołtarzowej) znajduje się główna scena ołtarza. Grupa figur wyciętych z litych kloców lipowego drewna, ok. 2.7 metrowej wysokości, polichromowanych i złoconych (tak samo jak pozostałe mniejsze i większe figury, ołtarza, a jest ich ok. 200) przedstawia osuwająca się na kolana, wyraźnie słabnąca Marię, otoczoną przez apostołów i podtrzymywaną przez św. Jana.

Maria przedstawiona została jako młoda i piękna dziewczyna, zgodnie z ówczesnym, średniowiecznym ideałem piękna, a to znaczyć miało, że Jej niepokalane ciało, wolne od grzechu pierworodnego, nie mogło mieć żadnych oznak fizycznych niedoskonałości, starzenia się i cierpienia. Powyżej, w scenie Wniebowzięcia umieszczone zostały postacie Chrystusa, ukoronowanej Matki Bożej i aniołów.

Chwałę wziętej do nieba, wywyższonej ponad wszystkie chóry anielskie Najświętszej Marii Panny, wyraża także późniejszy, XVII – wieczny Hymn na dzień Wniebowzięcia Bartłomieja Zimorowicza:

 

Kto mi da pióro przeważnej orlice,

Żebym się wzbiwszy do Boskiej stolice

Mógł okiem dzisia Świętych, Świętą

Do nieba wziętą.

 

Widziałbym jako w niepojętym gminie

Zabiegły drogę wielkiej Heroinie

Jako Królową niebieska Anieli

Wdzięcznie przyjęli….

 

Któraż to dusza ukochana Bogu

Wiecznych pałaców dostępuje progu?

Przed której twarzą śliczne gwiazdy z jasną

Jutrzenką gasną?

 

Która słoneczne zapały z jasnością

Nocnej pochodni ćmi swoją światłością

Której nad wszystkie Bóg daje stworzenie

Wyższe siedzenie?

 

Tać ta Panienka, która dla głębokich

Cnót godna tronów w Empirze wysokich ,

Którą z dwunastu gwiazd przednich złożona,

Zdobi korona..

(fragmenty).

*

 

„Matka Boska Zielna złotych kłosów pełna”.

Wierzenia, zwyczaje, obrzędy

 

Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Polsce nazywane jest powszechnie świętem Matki Boskiej Zielnej. W tym dniu bowiem we wszystkich kościołach święci się płody ziemi, a przede wszystkim dojrzałe zboża i zioła (stąd wzięła się nazwa święta), warzywa i owoce, związane w bukiet, w zależności od regionu nazwany zielem, ograbką, rózgą, lub rózga ograbkową, kępką, albo po prostu bukietem.

Obyczaj świecenia ziół w święto Wniebowzięcia znany jest także w innych krajach Europy. M. in. w Czechach (w święto Matki Boskiej zwanej tam Korzenną) w Niemczech w Nadrenii, Bawarii i Szwabii (w święto Matki Boskiej Korzennej lub Zielnej), w Estonii (w święto Matki Boskiej Żytniej). Zioła i bukiety z ziół święci się także u Ormian, na Kaukazie i na Sycylii.

Święcenia ziół i pierwocin płodów ziemi, było praktyką Kościoła znaną już w III w. Było więc starsze niż samo święto i wywodzi się prawdopodobnie z tradycji antycznej. W starożytnym Rzymie 13 sierpnia był dniem obchodów ku czci bogini Diany (Artemidy) patronki pól, lasów i dzikich zwierząt W tym dniu obowiązywał zakaz polowań. Psy myśliwskie strojono w kwiaty i kwietne obroże, a bogini składano ofiary z chlebów, owoców i zbóż.

Przed przyjęciem chrześcijaństwa podobne święta połączone ze składaniem bóstwom urodzaju ofiar z płodów ziemi mieli także Słowianie. Później połączono je z religią chrześcijańską i kalendarzem świąt kościelnych.

W Polsce święto Matki Boskiej Zielnej wyznaczało zwyczajowo termin ukończenia żniw, głównie zbioru pszenicy, zgodnie z przysłowiem:

„na Wniebowzięcie zakończone żęcie”.

Dary ziemi przynoszone do kościołów do poświecenia, były więc i pozostały dotąd hołdem, który zgodnie z przechodzącym z pokolenia na pokolenie obyczajem składano Matce Bożej po zakończeniu najważniejszych w ciągu roku prac gospodarskich, nawet jeśli plon nie był obfity.

Zielnym bukietom przypisywano różne właściwości dobroczynne, lecznicze i czarodziejskie, które potęgować się miały przez ich poświęcenie w kościele i dzięki łaskawości Matki Boskiej.

Do bukietu brano więc różne rośliny, ważne dla człowieka.

Musiały się w nim znaleźć się kłosy zbóż .Często bywały to tzw. próżanki, z wykruszonymi już ziarnami.

Wkładano do bukietu różne zioła. Np. bylicę – potężny środek przeciw czarom i czarownicom, dziurawiec – leczący wątrobę, piołun – dobry na bóle brzuszne; miętę, chaber, macierzankę, dziewannę – o działaniu odkażającym i przeciwzapalnym, kopytnik i krwawnik – stosowane na niestrawność i anemię, wrotycz – zwalczający robaki i różne inne zioła polne i łąkowe, a wśród nich rośliny o nazwach ludowych „włoski”, „warkoczyki” i „pantofelki Matki Boskiej”. Większość tych roślin do tej pory znajduje zastosowanie w medycynie oficjalnej, a od wieków używano ich w lecznictwie ludowym.

Do bukietu brano także (i bierze się dotychczas) różne sezonowe kwiaty polne i ogrodowe, jaskry i nawłoć, nagietki i nieśmiertelniki, dalie, mieczyki i astry zgodnie z przysłowiem ludowym zapisanym przez O.Kolberga :

„w sierpniu każdy kwiat woła zanieś mnie do kościoła.”)

Wkładano w bukiet warzywa i owoce: wbity na patyk kartofel, marchew, lub jabłko, makówki, a także len i konopie, gałązki leszczyny z orzechami, dębowe z żołędziami, owoce jarzębiny.

Poświęcony w kościele bukiet miał wielorakie zastosowania.

Wierzono np., że można zabezpieczyć kapustę, ziemniaki, rzepę i inne późne warzywa przed szkodnikami, jeśli w drodze powrotnej z kościoła do domu pozostawi się święcone ziele w bruzdach zagonów. Zabierano je z pola dopiero po kilku dniach. (np. na Ziemi Sądeckiej).

Przyniesiony do domu bukiet przechowywany był z szacunkiem, przez rok cały, najczęściej za świętym obrazem.

Wykruszone z niego suche rośliny parzone, gotowane na wywar, lub spalone na rozżarzonych węglach, były używane w leczeniu wszystkich w zasadzie chorób u ludzi i bydła. M.in. wkładano je do kąpieli leczniczych dla chorych na gruźlicę i inne choroby płuc. Wywar z ziół poświęconych w święto Matki Boskiej Zielnej dawano do picia krowom po ocieleniu (bydlątko chętnie to pije – powiadano, np. w okolicach Podegrodzia k/ Nowego Sącza), aby oczyścić im wnętrzności, zaś dymem ze spalonych na węglach, wyjętych z bukietu suchych roślin leczono zapalenie wymienia.

Wszystkie rośliny wchodzące w skład bukietu używane były przy odczynianiu uroków. Już sama obecność w domu poświęconego bukietu odwracać miała zły omen i chronić od nieszczęść

Dymem z ziela rzuconego na rozżarzone węgle okadzano zawsze chorych ludzi i zwierzęta, jeśli podejrzewano, że ich cierpienie jest następstwem złego spojrzenia lub rzuconego uroku.

Profilaktycznie od uroku okadzano zielem drób, zwłaszcza pisklęta, na wiosnę wypuszczane na podwórko, a także trzodę i bydło po raz pierwszy wypędzane na pastwisko.

Makówki wyjęte z bukietu wkładano do kołysek dzieciom uporczywie płaczącym po nocach.(np. na pogórzu Rzeszowskim)

Ziele święcone na Matkę Boską Zielną sypano w posłanie konającego aby skrócić jego przedśmiertne cierpienia. Wraz z ziołami poświęconymi w oktawę Bożego Ciała, dawano je pod głowę, leżącemu w trumnie zmarłemu, aby odchodził i odpoczywał w pokoju.

Powszechnie wierzono, że poświecone w dniu matki Boskiej Zielnej bukiety chronią od uderzenia pioruna. Wykruszonymi z nich ziołami okadzano domy, albo palono je pod kuchnia, aby wychodzący kominem dym odpędził błyskawice.

Starty na proch susz z bukietu, dosypany do siewnego ziarna, miał chronić zboża przed burza, ulewą, wichrem i gromami.

Dotychczas w dniu Matki Boskiej Zielnej patronki ziół, kwiatów, zbóż i całej wydającej plon ziemi, będącej w swym najpełniejszym, najbujniejszym i najpiękniejszym rozkwicie, w niektórych parafiach oprócz nabożeństw kościelnych odbywają się także małe, lokalne dożynki. W przeszłości był to zwyczaj w całej Polsce powszechny. Towarzyszyły im zabawy, poczęstunki, a także kiermasze rolnicze, na których nie mogło zabraknąć najpiękniejszych, najbardziej okazałych sezonowych owoców i warzyw, (wielkich główek kapusty, ogromnych dyń najdorodniejszych jabłek i gruszek; te ostatnie można było jeść bez szkody dla zdrowia dopiero po 15-ym sierpnia) a także chlebów i bułek domowego wypieku, miodu, sera, placków, czy blinów (na Litwie i na Podlasiu) i innych tradycyjnych, lokalnych przysmaków.

*

Pielgrzymki i odpusty.

W Polsce 15 sierpnia, dzień Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny – Matki Boskiej Zielnej obchodzony był zawsze b. uroczyście. Świętowany był powszechnie, zwłaszcza przez rolników, także w latach kiedy decyzją władz komunistycznych w 1955 r., przestał być oficjalnym świętem i dniem wolnym od pracy.

Pomimo to liczne grupy pątników, rożnych zawodów i stanów, akademickie, środowiskowe i inne pielgrzymowały w sierpniu, tak samo jak i w czasach obecnych, do sanktuariów maryjnych i miejsc odpustowych, do kościołów pod wezwaniem Wniebowzięcia Matki Bożej i zwłaszcza do największego w Polsce sanktuarium Matki Boskiej Jasnogórskiej w Częstochowie.

Święto Wniebowzięcia zostało przywrócone przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w 1989 r i jest obecnie, zgodnie z ustawą oficjalnym dniem świątecznym, wolnym od pracy, zaznaczonym w kalendarzu czerwoną kartką.

Obyczaj sierpniowych pielgrzymek, idących każdego roku z miast i wsi, z każdego zakątka Polski do Częstochowy i innych miejsc pątniczych, mają więc już bardzo długą, wielopokoleniową tradycję.

Wielkie pielgrzymki, zwłaszcza pielgrzymki rolników, przychodzą także w dniu 15 sierpnia do słynnego maryjnego sanktuarium pasyjnego p. wezwaniem Matki Boskiej Anielskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, a także do Kalwarii Pacławskiej.

W Kalwarii Zebrzydowskiej obchodom Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny towarzyszy niezwykły obrzęd, nieznany w innych regionach Polski. Jest to widowisko religijne, podczas którego w wielkiej procesji niesie się posąg Matki Boskiej spoczywający na ukwieconych marach. Na zakończenie uroczystości podnosi się go i pokazuje wiernym. Ma to być inscenizacja zarówno Zaśnięcia, jak i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, nazywany niekiedy Pogrzebem Matki Boskiej.

Procesja jest także paradą ludowych strojów regionalnych, ponieważ zwyczajowo występują w nich grupy pielgrzymkowe rolników przybywających tu z różnych stron Polski. Jest także paradą orkiestr strażackich, które maszerują i grają na cześć i chwałę Matce Boskiej.

Ku chwale Matki Bożej przychodzący do Kalwarii Zebrzydowskiej pątnicy składają Jej różne obietnice (np. śluby abstynencji), a nowożeńcy, w ślubnych strojach, odnawiają swoje małżeńskie przyrzeczenia, nie tak dawno składane przed ołtarzem.

Nic więc dziwnego, że papież Paweł VI nazwał Polskę Ziemią Pielgrzymek, ponieważ ma największą w Europie liczbę sanktuariów pątniczych, odwiedzanych każdego roku (zwłaszcza w święto Wniebowzięcia), przez rzesze wiernych i żywe ciągle tradycje pielgrzymkowe.

*

Na Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w kościołach pod tym wezwaniem odbywają się nabożeństwa odpustowe, jak kiedyś w pobliżu świątyń rozstawiają się kolorowe kramy z pamiątkami, zabawkami i słodyczami, niekiedy także karuzele, huśtawki, strzelnice, urządza się loterie fantowe. Niegdyś była to nie tylko tradycja ale także wielka atrakcja i prawdziwy raj dla przychodzących „na odpust” dzieci. Pamiętam je dobrze z czasów mego dzieciństwa. Pamiętam odpusty odbywające się Rokitnie, w kościele pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny w dniach 15 sierpnia (odpust duży) i 8 września (odpust mały –„na Siewną”).

W swoich Podróżach do Polski Jarosław Iwaszkiewicz, tak o nich pisał:

miewam taki sen. Idziemy wszyscy z Brwinowa na odpust do Rokitna, jest 15 sierpnia, cudowny

letni dzień. Wstępuję po drodze na cmentarz i zabieram wszystkich moich/…/ i idziemy do Rokitna, a tam w miejscu kościoła stoi stupiętrowy dom i wjeżdżamy na szczyt tego domu i widzimy /…/całą okolicę i wszystkie te szlaki, którymi jadą Mokronowski z Thordwalsenem, Sienkiewicz i Chopin, i Chełmoński, i wszystkie te drogi, którymi jeździłem do Polski….(Brwinów , 1.IX, 1977)

W dzieciństwie na odpust, do Rokitna, do naszego kościoła parafialnego chodziłam na jawie; tyle że nie z Brwinowa, ale od strony wschodniej, z Józefowa, gdzie mieszkaliśmy. I ja także łatwo przywołuję w pamięci i widzę tę znajomą drogę, wielki, biały, widoczny z daleka kościół, drewnianą dzwonnicę, cmentarz ze starymi drzewami, wiekową plebanie – i „całą okolicę” i „wszystkie te szlaki” ,”wszystkie te drogi”- o których śnił i pisał Iwaszkiewicz – mnie również bardzo bliskie..

*

Cud nad Wisłą i święto Wojska Polskiego.

15 – y sierpnia, święto kościelne Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny – Matki Boskiej Zielnej, to także dzień pamięci bezprzykładnego patriotyzmu i heroicznej walki Polaków podczas napaści na Polskę, w 1920r. armii sowieckiej pod dowództwem generała Budionnego.

W wojnie obronnej polsko – bolszewickiej 1920 r. walczył także, jako młody ochotnik, mój ojciec.

O losach Polski i także Europy przesądziło wówczas zwycięstwo Polaków w Bitwie Warszawskiej, nazywanej także Cudem nad Wisłą., stoczonej w dniach 12 – -25.sierpnia. Była to decydująca bitwa tej wojny rozegra zgodnie koncepcją Józefa Piłsudskiego i przeprowadzonymi przez niego manewrami, w wyniku których rozbite zostały silne i dobrze uzbrojone wojska rosyjskiego Frontu Zachodniego, dowodzone przez Michaiła Tuchaczewskiego. Eksperci wojskowi dają Bitwie Warszawskiej 18 miejsce na liście przełomowych bitew w historii świat.

Po odzyskaniu niepodległości, w okresie II Rzeczypospolitej, 15 -y sierpnia, obchodzony był jako Święto Żołnierza – ustanowione rozkazem Ministra Spraw Wojskowych gen. broni Stanisława Szeptyckiego, nr 126 z dnia 4 sierpnia 1923:

 

„W dniu tym wojsko i społeczeństwo czci chwałę oręża polskiego , której uosobieniem i wyrazem jest żołnierz . W rocznice wiekopomnego rozgromienia nawały bolszewickiej pod Warszawą święci się pamięć poległych w walkach z wiekowym wrogiem o całość i niepodległość Polski „

 

Święta tego nigdy nie anulowano żadnym aktem prawnym. Obchodzono je nawet podczas II wojny światowej w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie i w Wojsku Polskim do 1947 r. W następnych latach obchodów zaniechano i ustanowiono Dzień Wojska Polskiego, 12 – ego października, dla upamiętnienia czynu zbrojnego I Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki pod Lenino.

Dopiero w latach 1990 –1992, zaczęto świętować Dzień Wojska Polskiego w dniu 3 maja (w rocznice uchwalenia Konstytucji majowej) .

Ustawa sejmowa z dn. 30 lipca 1992 przywróciła obchody święta w dniu 15-ym sierpnia i tego samego roku, po raz pierwszy, przed Grobem Nieznanego Żołnierza w Warszawie odbyły się centralne uroczystości obchodów Dnia Wojska Polskiego.

Każdego roku 15 – ego sierpnia, na pamiątkę Bitwy Warszawskiej, we wszystkich kościołach polowych w Polsce odprawiane są uroczyste Msze Święte za poległych na polu chwały. Na cmentarzach ich pamięć czci się podczas Apelu Poległych. Przed Grobem Nieznanego Żołnierza odbywa się uroczysta Honorowa Zmiana Warty z udziałem najwyższych władz państwowych.

W 2007 r. odbyła się pierwsza po wojnie wielka defilada wojskowa, nawiązująca do tradycji II Rzeczypospolitej.

Defilady takie idące Alejami Ujazdowskimi do Belwederu, przeglądy oddziałów, historycznych i współczesnych formacji wojskowych oraz broni, pokazy samolotów i śmigłowców odbywają się teraz każdego roku.

Każdego roku uroczystości otwiera i przyjmuje defiladę prezydent Rzeczypospolitej.

*

Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny – Matki Boskiej Zielnej, wrośnięte głęboko w polską tradycję, ma więc różne wątki i całą, bogatą paletę rodzimych kolorów.

 

Wykorzystano:

 

J.Chélini, H.Brandhomme, Drogi Boże.Historia pielgrzymek chrześcijańskich, Warszawa 1996

W.Klinger, Doroczne święta ludowe , a tradycja grecko- rzymska, Kraków 1931

B.Ogrodowska, Zwyczaje obrzędy i tradycje w Polsce. Mały słownik ,Warszawa 2000

E.Potyńska [wybór tekstów] wydawnictwo z okazji 475 lat Grodziska Mazowieckiego, Okruchy pamięci, cienie, krajobrazy, Ośrodek Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki /brw/.

 

Strony internetowe:

 

Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny – Wikipedia, wolna encyklopedia

http://pl.wikipedia.org/wiki?Wniebowzi%C4%99cie_Naj%C59Bwi%C4%tszej _Maryi _Panny

 

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowe UAM Poznań

http://etnologia.amu.edu.pl/go.live.php/PL-H925/matki-boskiej-zielnej.html

 

Matka Boża Zielna złotych kłosów pełna – Wniebowzięcie NMPI Kurier Wileński

http://kurierwilenski.It/2014/o08/13/matka_boza_ zielna_zlotych_klosow_pelna_wniebowziecie_nmp/

Ołtarz Wita Stwosza w Krakowie – Wikipedia, wolna encyklopedia

http:/pl.wikipedia.org/wiki/0\O%c5%82tarz_Wita_Stwosza_w_Krakowie.

 

Święto Wojska Polskiego Wikipedia, wolna encyklopedia

http://www.bitwawarszawska.pl.index.php?cmd=zawrtosc&opt=pokaz&id=3

Reklamy

Odpowiedz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s